Dykking - akuttmedisin

Grunnleggande førstehjelp - kontroll av bevisstheit, pust og eventuelt puls - som ved anna ulykke.

Dykketank. Foto.
 

Vi har døgnkontinuerlig dykkemedisinsk vaktberedskap for vest-Norge og midt-Norge. 

Ved dykkerulykke, kontakt oss via AMK-sentralen telefon 113

 
Om det ikkje er øyeblikkelig hjelp, men det haster med å få kontakt med dykkelege i Bergen, kontakt oss via AMK-sentralen på telefon 55 36 17 00.
 
Ved dykkerelaterte spørsmål som ikkje haster, ring oss måndag-fredag mellom kl. 08.00-16.00 på telefon 55 97 39 74.

Gi tydeleg beskjed om dykkarulykke

AMK-sentralane har spesifikke prosedyrar som beskriv vidare oppfølging.

For dykkarar - akuttbehandling

Det finst fleire akutte tilstandar som kan skuldast dykking, og det er viktig å kjenne til dei vanlegaste symptoma.

Ved trykkfallsjuke oppstår det skadar grunna gassovermetting. Dette skjer når det dannar seg gassbobler i blod og anna vev fordi gass som er oppløyst i kroppsvæskene ikkje får tid til å skillast ut via lungene ved for rask oppstiging. Desse boblene blokkerer mikrosirkulasjonen og aktiverer ein rekkje biokjemiske prosessar som kan føre med seg helseskade.

Kva er eigentleg symptoma på trykkfallsjuke?

Symptoma ved trykkfallsjuke er så varierte og så mange at det blir for omfattande å liste opp alle, men etter vår erfaring er dette dei vanlegaste:

  • Trøyttleik (unormalt mykje)
  • Hovudpine
  • Nomen, prikkingar, stikkingar i bein eller armar
  • Kraftsvekking i bein eller armar
  • Svimmelheit
  • Leddsmerter (typisk store ledd, vanlegvis berre på eine sida, blir ikkje forsterka av rørsle, smerteavlasting ved å halde leddet i halvt bøya stilling)
  • Hudkløe, eventuelt med utslett

Ver merksam på at lista på ingen måte er fullstendig. Særleg kan trykkfallsjuke som rammar nervesystemet (ryggmarg og hjerne) gi ei rekkje andre symptom.

Hovudregelen er: Er du i tvil, så er det ingen tvil - kontakt lege!

​Vi h​ar døgnkontinuerlig dykkemedisinsk vaktberedskap. Kontakt oss via AMK-sentralen - telefon 113

For helsepersonell - akuttbehandling

På generelt grunnlag skil ein gjerne mellom to grupper dykkeskadar på bakgrunn av årsaksmekanismen.

Initial diagnose og behandling av dykkeskadar (pdf)

1. Barotraume

Dette er volumendringar av gass som finst i kroppen sine luftfylte holrom som kan forårsake direkte skadar; hyppigast i biholer, øyre og lunger. Dette skjer som oftast under rask ned- eller oppstiging.

2. Trykkfallsjuke

Skadar forårsaka av gassovermetting. Gassbobler blir danna i blod og anna vev fordi gass som er oppløyst i kroppsvæskene ikkje får tid til å skillast ut via lungene ved for rask oppstiging.

Desse boblene blokkerer mikrosirkulasjonen og aktiverer ei rekkje biokjemiske prosessar som kan føre med seg helseskade.

Risikofaktorar

Ved rask eller ukontrollert oppstiging grunna utstyrsfeil eller panikk, kan det lett oppstå barotraume (lungesprenging om ein har halde pusten under oppstiging) og trykkfallsjuke. Nærdrukning kan òg vere mogeleg.

  • Redusert allmenntilstand før dykk (sjukdom / bakrus)
  • Manglande dekompresjonstid
  • Maksimal utnytting av tabell
  • Gjentekne dykk same dag eller påfølgande dagar
  • Ugunstig dykkeprofil (jojo-dykk)
  • Tidlegare trykkfallsjuke
  • Anstrengande dykk
  • Dykking i kaldt vatn
  • Alder over 45 år, overvekt
  • Manglande opplæring / sviktande sikkerheitsrutinar
  • Fysisk aktivitet etter dykk
  • Flyreisar / høgfjellsovergangar kort tid etter dykk
  • Røyking
  • Inntak av kaffe / te / alkohol (vatndrivande)

Diagnose

Det er viktig med rask og korrekt diagnose. Invalidiserande trykkfallsjuke kan oppstå raskt eller gradvis i dei fyrste timane etter dykk. Dersom det har gått meir enn 24 timar frå siste dykk til symptoma oppstår, er det mindre sannsynleg at dei skuldast trykkfallsjuke.

Trykkfallsjuke kan likne akutte nevrologiske sjukdommar med progredierande, oftast flekkvise parestesiar, smertar i store ledd, paresar, paralyse, svimmelheit eller ustøheit. Røntgen eller annan biletdiagnostikk har liten plass i den initiale utgreiing (med unntak av mistanke om lungeskade), men kan utelukke annan patologi.

Det viktigaste er å få ein god anamnese med nøyaktig tidspunkt for teikn på symptomar knytta til dykket, og ein god nevrologisk vurdering med tanke på sensibilitet, kraft, hurtigheit, koordinasjon og balanse.

Om pasienten har dykka siste døgn, bør diagnosen trykkfallsjuke eller barotraume vurderast inntil dette er avkrefta i samråd med dykkekyndig lege. Tabellen under viser ei oversikt over ulike symptom på dykkerelaterte sjukdommar og mogelege andre årsakar:

Symptom / funnDykkerelatert sjukdomAndre årsakar
ParenstesiarTFSStram drakt / hanskar / seler
Smerte i store leddTFSBelastingsskadar
Smerter i øyreBarotraume Infeksjon
Smerter i biholerBarotraume Infeksjon
HovudpineTFSCO2-retensjon, tensjonshovudpine
Kraftsvekking TFS
Uttalt trøyttleik TFSFysisk slit
SvimmelheitTFSBarotraume med trommehinne perforering
Alternobar vertigo, Otolittstein
Hudkløe, marmorering TFSHudliding
Tung pust TFSNærdrukning, barotraume
HosteTFSNærdrukning, barotraume
KvalmeTFSSjøgang, forureina gass

Primærbehandling

Medvitslause pasientar skal ha vanleg førstehjelp med etablering av frie luftvegar og adekvat ventilasjon. Pustar pasienten sjølv, skal det giast 100 % oksygen på tettsittande maske med reservoar så raskt som mogeleg. Gasstraum bør vere minst 10 liter per minutt. Ved redusert bevisstheit leggast pasienten i stabilt sideleie.

Vidare behandling

  • Veneflon i stor vene
  • Infusjon med Ringer acetat eller NaCl 0,9 % 1000 ml per time til pasienten er velhydrert / har god diurese
  • Rikeleg å drikke dersom pasienten er vaken, men ikkje vatndrivande væsker som kaffe, te eller alkohol
  • Ved kramper - gi diazepam 5-10 mg intravenøst eller 10-20 mg rektalt
  • Ved smertar - kan gi paracetamol 1000 mg
  • Nøye overvaking før og under transport

Melding om og vurdering av behov for trykkammerbehandling

Ring 113 og be om å få kontakt med nærmaste dykkarlege.

Sørg for å ha gjort ein klinisk undersøking av pasienten, inklusiv ein orienterande nevrologisk undersøking, samt innhenta relevante anamnestiske opplysningar.

Transport

Transportmåte og prioritet avgjerast i samråd med dykkarlege. Dersom det ligg føre sentralnervøse symptom er det viktig med rask transport til næraste trykkammer med kvalifisert følgje. Pasienten skal heile tida puste 100 % oksygen. Ved bruk av helikoptar / luftambulanse bør ein ikkje overstige maksimal kabinhøgde 300 m.o.h.

Pasientar med mindre alvorlege symptom skal òg til trykkammer, men då er ikkje tidsfaktoren like avgjerande.

Kva for opplysningar bør innhentast?

Den viktigaste opplysninga er om pasienten har dykka dei siste 24 timane. Vidare bør ein spørre om:

  • pasienten var i god form før dykket?
  • dato og klokkeslett for når dykket starta?
  • kor djupt og kor lenge dykket varte?
  • korleis var dykket? Kaldt? Strevsamt?
  • var det trykkutlikningsproblem?
  • blei det dykka etter norske dykke- og behandlingstabellar eller etter computer? Varsling frå computer?
  • når oppsto dei fyrste symptoma - under nedstiging, på botn, under oppstiging eller etter dykket?
  • korleis utvikla symptoma seg seinare?

Dykkelogg, djupnmålar og eventuelt dykkecomputer bør følgje med pasienten til trykkammer om mogeleg.

NB! Undersøk alltid meddykkar, som også skal følgje med til trykkammer dersom vedkommande har symptom eller ved overskriden tabell.

Ved alvorlege ulukker er det viktig at utstyret blir tatt vare på og sendast til Høgskolen i Bergen, Dykkarutdanninga, for undersøking.

Norsk dykkeforbund har ein ulukkeskommisjon som går gjennom sportsdykkarulukker, mens yrkesdykkarulukker skal meldast til Arbeidstilsynet.

Legeattest sportsdykking

Alle legar med norsk lisens kan skrive ut helseerklæring for sportsdykkarar.

Det blir ikkje stilt krav til nokon formell godkjenning, men vi anbefaler sterkt at legar som skriv ut slike attestar tileignar seg grunnleggjande dykkemedisinsk kompetanse. Andre stadar på desse nettsidene vil du finne informasjon om kurs, litteratur og faglege fora.

I Noreg har dei to store utdanningsorganisasjonane – Norges Dykkeforbund og PADI Norway blitt einige om felles retningslinjer samt helseerklæring og legeundersøkingsskjema.

Relevante nettsider

Norges Dykkeforbund PADI Norway Dykkemedisin.no - et nettsted for dykkeleger

Legeattest Yrkesdykking

Yrkesdykkarar må gå gjennom helseundersøking årleg for at deira dykkesertifikat skal vere gyldig.

Arbeidstilsynet fører tilsyn med innaskjærs dykking og denne aktiviteten er regulert i arbeidsmiljøforskriftene.

Petroleumstilsynet fører tilsyn med petroleumsrelatert dykking og denne aktiviteten er regulert blant anna av HMS-forskriftene.

Det er berre legar som er spesielt godkjent til dette som kan skrive ut helseerklæring for yrkesdykkarar. Helsedirektoratet har delegert myndigheita til å godkjenne dykkarlegar til Fylkesmannen i Rogaland, Helse- og sosialavdelinga.

Lenker:

ArbeidstilsynetPetroleumstilsynetFylkesmannen i Rogaland

Generelt om akuttbehandling i trykkammer

Dykking kan medføre akutte tilstandar som krev korrekt og rask behandling for å redusere risikoen for livstruande eller varige skadar. ​​​​​​​Det er derfor viktig å kjenne til dei vanlegaste symptomane, og alltid vurdere diagnosen trykkfallsjuke om ein pasient har dykka dei siste 24 timane.

Trykkammer. Foto.

Sjølv om ein dykketabell eller dykkecomputer indikerer at det ikkje skal vere fare for trykkfallsjuke (dekompresjonssyndrom), kan denne tilstanden finne stad likevel.

Ved ein kvar tvil:

  • ​Kontakt dykkelege
  • ​​Behandle pasienten som om det føreligg ein dykkeskade

​Vi h​ar døgnkontinuerlig dykkemedisinsk vaktberedskap. Kontakt oss via AMK-sentralen - Telefon 113

 

Oksygen

Gi 100% oksygen kontinuerleg. Pasientar som pustar sjølv bør få oksygen på «demand-system» (same type pusteregulator som brukast av dykkarar)om det er tilgjengeleg. Nest beste alternativ er tettsittande maske med reservoar (liten pose tilknytta maska). Alternativt gi 12-15 l/min på maske utan reservoar.Unngå å avbryte oksygenbehandlinga.

Leie

Legg pasienten i behageleg leie.

Tidlegare meinte man at det var gunstig å plassere pasientar med trykkfallssjuke og cerebral gassemboli med hodet lavt og beina høgt. Seinare forsking har ikkje kunna støtte dette, men tydar forverring av hjerneødem ved slikt leie.

Pasientar med svimmelheit og mogeleg skade av det indre øyret bør plasserast halvt sittande. La pasienten få ro!

Drikke

Fysiologiske effektar av immersjon gjer at dykkarar blir dehydrerte. Dehydrering hemmar mikrosirkulasjonen og utvasking av gass. Vakne/ikkje bevisstheitspåverka pasientar bør tilførast rikeleg klar drikke.

Unngå kaffe, te og alkohol. Bevisstheitspåverka pasientar blir gitt krystalloider (Ringer, NaCl) til god urinproduksjon er etablert.

Adjuvant medikamentell behandling

Corticosteroider (Decadron) og kolloider (Rheomacrodex) blei tidlegare gitt for å redusere CNS ødem og betre mikrosirkulasjonen. Dette er ikkje dokumentert og anbefalast ikkje av oss.

Acetylsalicylsyre er ikkje indisert ved trykkfallssjuke. Anna medikamentell behandling blir gitt på vanlege indikasjonar.

Ofte stilte spørsmål for sportsdykkarar

Her har vi samla ein del typiske spørsmål frå pasientar og svar frå våre fagpersonar.

1. Eg har astma. Kan eg dykke?

Som hovudregel skal ikkje astmatikarar å dykke. Det finst nokre få unntak frå denne hovudregelen. Personar som har hatt såkalla «barneastma», men som ikkje har hatt anfall sidan barneåra eller «vokst det av seg», kan dykke under føresetnaden normal lungefunksjon. 

Likeins kan ein gjere unntak for personar med mild astma som er velkontrollert med kortison-spray (Becotide, Pulmicort m.fl.). Slike unntak blir for spesielle å gå meir detaljert inn på her – ta kontakt med næraste dykkelege for å diskutere dette. 

Hvis du har astma som utløysast ved å anstrengje deg eller ved kulde, eller om du er avhengig av spray / pulver av typen Ventoline, Bricanyl og liknande for å behandle anfall så er du ikkje helsemessig skikka til dykking.

2. Kan ein dykke om ein er gravid?

NEI. For ein gongs skuld eit heilt klart svar med brei nasjonal og internasjonal einigheit. 

Det finst data frå dyreforsøk og spørreundersøkingar blant kvinner som gir mistanke om auka fosterdødelegheit, for tidlege fødslar og misdanningar med dyr og menneske som har dykka under gravdiditet. 

Undersøkingane er vitenskapeleg svært svake og konklusjonene kan ikkje seiast å vere robuste, men inntil betre gjennomførte studiar avviser mistanken bør du halde deg frå å dykke under heile graviditeten.

3. Når kan eg dykke etter fødselen?

Her har vi ingen gode studiar eller harde fakta å halde oss til. Du må fysisk og psykisk vere restituert etter fødselen. Forutsatt at legen ved kontrollundersøkinga ikkje meiner at det føreligg andre risikofaktorer, så kan du dykke om det har gått 2 månadar etter ein ukomplisert fødsel. 

4. Eg har diabetes – kan eg dykke?

Om du har insulinkrevjande (Type I) diabetes bør du ikkje dykke. Vi har hatt omfattande diskusjonar kring dette, men har nådd fram til ein nasjonal enigheit om denne konklusjonen. Risikoen for påverknad av bevissheit, konsentrasjonsevne og yteevne grunna lågt blodsukker let seg ikkje kombinere med dykking. 

Du har kan hende lest om amerikanske og britiske dykkarar som dykkar under strengt kontrollerte vilkår med diabetes. 

Vår konklusjon er åpen for revurdering når resultata frå desse forsøka er avslutta, men inntil dei ligg føre råder vi personar med insulinkrevjande diabetes til ikkje å dykke. 

Om du har kostregulert og / eller medikamentregulert diabetes, så er ikkje konklusjonen like eintydig – du bør ta med deg ein legeattest frå indremedisinar som du tek med til dykkelegen.

5. Her kor eg bor kan eg ta dykkekurs hos PADI og Norges Dykkeforbund – kven burde eg velje?

Det må du bestemme sjølv. Vi har ikkje opplysningar som sannsynleggjer at den eine utdanningsorganisasjonen er betre eller dårlegare enn den andre. Snakk med andre som har tatt kurs på skolen du er interessert i. Sannsynlegvis er lokale forhold (instruktøranes kompetanse og interesse) vel så viktig som logoen til skolen.

6. Eg skal begynne på dykkarkurs. Må eg gjennomgå legeundersøking? Må eg ta røntgenbilde av lungene?

I Noreg er det eit krav at alle som begynner på grunnkurs i sportsdykking (for eksempel PADI Open Water Diver og Norges Dykkeforbund / CMAS *) har gjennomgått legeundersøking. Vi råder at den ne blir gjort av dykkekyndig lege. Røntgen av lungene er ikkje lenger obligatorisk.

7. Kva er eigentleg symptoma på trykkfallssjuke?

Dei er så varierte at det er vanskeleg å liste opp alle. Etter vår erfaring er dette dei vanlegaste:

  • Trøyttleik (unormalt mykje)
  • Hovudpine
  • Nummenheit, prikkingar, stikkingar i bein eller armar
  • Kraftsvekking i bein eller armar
  • Svimmelheit
  • Leddsmerter (typisk store ledd, borande og intense smerter, vanlegvis bare på den eine sida, forsterkast ikkje av rørsle, smerteavlasting ved å halde leddet i halvt bøya stilling)
  • Hudkløe, evt. med utslett                            

Ver merksam på at lista er ikkje komplett. Særleg kan trykkfallssjuke som rammar nervesystemet (ryggmarg og hjerne) gi ein rekkje andre symptom. 

Hovudregelen er: Er du i tvil, så er det ingen tvil – kontakt lege!

8. Eg er litt usikker på nokre plagar eg fekk etter dykket, men føler at det er for galt å ringe AMK (113) eller dykkarlege på Haukeland for dette. Kva bør eg gjere?

Det er ikkje for galt å ringe vakthavande dykkelege om dette! Ring telefon 113, så kan vi diskutere spørsmålet ditt. 

Om det ikkje er øyeblikkeleg hjelp, men det hastar litt med å få kontakt med dykkarlege - ring telefon 55 36 17 00.

Ved andre dykkerelaterte spørsmål (ikkje øyeblikkeleg hjelp): Ring Seksjon for hyperbarmedisin, Haukeland universitetssjukehus, måndag-fredag kl. 08.00-16.00 - telefon 55 97 39 74. 

9. Eg har høyrt at dykkarar med mistanke om trykkfallssjuke bør puste oksygen mens dei ventar på transport til trykkammer. Bør dei få ein pause i oksygenpustinga kvar halvtime for å unngå oksygenforgifting?


NEI!!!!! Her er det ein samanblanding mellom oksygenbehandlinga vi gir i trykkammer og oksygenbehandlinga som gis som førstehjelp. 

Oksygen gitt ved overflatetrykk gir ikkje akutt oksygenforgifting og gir i praksis heller ikkje kronisk oksygenforgifting. Difor skal du gi oksygen utan pausar inntil pasienten er overtatt av lege / ambulansemannskap. 

I trykkammer let vi pasientane få pause frå oksygenpustinga kvart 20 - 30 minutt for å unngå biverknadar (akutt og kronisk oksygenforgifting). Men det er altså ikkje relevant for deg!

10. Kan man dykke med ADHD?

ADHD er ein diagnose som omfattar tilstandar med lett auka aktivitetsnivå til betydelege problem med konsentrasjonsevne. For at dykking skal praktiserast utan at man utset seg for auka risiko, krevjast det at man ikkje står på medisinar som verkar på sentralnervesystemet.  

I tillegg må den lege som kjenner personen vurdere situasjonen, og ikke utstede medisinsk godkjenning om det er tvil om vedkommande kan tileigne seg de nødvendige ferdigheiter og kunnskap, og er venta å kunne takle uventa situasjonar med rasjonelle handlingar.

11. Kor i Noreg kan dykkarar bli behandla i trykkammer?

Ring 113 for kontakt med nærmaste dykkarlege. Øyeblikkeleg hjelp-behandling av dykkarar i trykkammer skjer ved Oslo universitetssykehus Ullevål, Haukeland universitetssjukehus og Universitetssykehuset Nord-Norge.

Fann du det du leita etter?
Tilbakemeldinga vil ikkje bli svart på. Ikkje send personleg informasjon, for eksempel epost, telefonnummer eller personnummer.