Målefeil og samanlikning av prøvesvar

Når me skal vurdere eit prøvesvar eller samanlikne to eller fleire prøvesvar, må me ta omsyn til at alle prøvesvar er usikre. Både tilfeldig biologisk variasjon, preanalytiske faktorar og analytiske variasjon bidrar til måleusikkerheita.

​Forskjell mellom to prøvesvar

Det vil ofte vere eit viktig spørsmål kor stor forskjellen mellom to prøvesvar må vere før det er ein sikker reell endring hos pasienten. Dersom vi i slike tilfelle føreset at den systematiske målefeilen er konstant, må vi ta omsyn til både den tilfeldige målefeilen og den intraindividuelle biologiske variasjonen. Ut frå dette kan vi så kalkulere den totale usikkerheita i prøvesvaret etter formelen:

Formel for CV total

For at eit analysesvar skal vere signifikant forskjellig frå eit anna, må forskjellen være     > 2,8 * CVtotal

Døme: Me har målt total-kolesterol til 6,4 mmol/L. Analytisk variasjon er 3% og intraindividuell biologisk variasjon 6%. For å vere ganske sikker på at kolesterolverdien har falt, må den neste verdien vere minst 2,8 * √(32 + 62) % = 19 % lågare enn den første. Det betyr at dersom total-kolesterol neste gong er under 5,2 mmol/L, kan me vere ganske sikre på at fallet i kolesterolverdien er reell.

Dersom fleire målingar viser same tendens, kan ein klare seg med mindre konsentrasjonsendringar for å kunne seie at ei endring er reell.

Meir om målefeil og kvalitetskontroll

Målefeil består av to komponentar, tilfeldig målefeil og systematisk målefeil, som nærare omtalt nedanfor. For å kunne ha oversikt over tilfeldige og systematiske målefeil, blir det brukt kvalitetskontroll. Vi skil mellom intern og ekstern kvalitetskontroll.

Tilfeldig målefeil

Tilfeldig målefeil er spreiing av analyseresultat som ein får ved fleire analyseringar av ein komponent i den same prøven. Resultata vil som oftast vere tilnærma normalfordelte. Spreiinga blir gitt som standarddeviasjonen (SD) som reknast ut frå formelen: 

Formel for SD

der n er tal på analyseringar, x er den aktuelle verdi i kvart enkelt tilfelle og X er gjennomsnittsverdien. Området X ±2SD omfattar 95 % av alle resultata (figur 1): 

X ±2SD omfattar 95 % av alle resultata

Figur 1

Spreiinga blir gitt også som variasjonskoeffisienten (CV):

Formel for CV%

Systematisk målefeil

Systematisk målefeil er eit systematisk (vedvarande) avvik frå ein sann verdi (fasitverdi). Den kan reknast ut ved å rekne ut gjennomsnittsresultatet av gjentekne målingar av ein komponent i ei prøve og samanlikne den med den sanne verdien. Figur 2 viser ein del mulege kombinasjonar:

Eksempel på ulike tilfeldige målefeil

Figur 2 

A viser liten tilfeldig målefeil, men ein systematisk feil.

B viser stor tilfeldig målefeil, men ingen systematisk målefeil. 

C viser liten systematisk og liten tilfeldig målefeil.

​Intern kvalitetskontroll

Intern kvalitetskontroll er dei prosedyrar som laboratoriet brukar for kontinuerleg å vurdere analysekvaliteten for å sikre ein akseptabel variasjon i målingane samt å kvantitere denne variasjonen. På grunnlag av resultata frå intern kvalitetskontroll  blir det bestemt om prøveresultat skal godkjennast eller forkastast. 

Ein kan også bruke resultata frå intern kvalitetskontroll for å følgje endringar i systematiske målefeil, men i mindre grad til å seie noko om kor stor den systematiske målefeilen er. Kontrollmaterialet til intern kvalitetskontroll kan enten vere kommersielle "blodprodukt" eller pasientprøver.

Ekstern kvalitetskontroll


Ekstern kvalitetskontroll er ei ordning der resultat på ein komponent i ein blodprøve, analysert på ulike laboratorier, retrospektivt kan samanliknast med kvarandre og (helst) med ein sann verdi (fasitverdi). Formålet med ekstern kvalitetskontroll er å vurdere den systematiske målefeilen.
   
Norsk kvalitetsforbedring av laboratorieundersøkelser (NOKLUS) (tidlegare Norsk Klinisk-kjemisk Kvalitetssikring, NKK) driv ekstern kvalitetsvurdering av laboratorieanalysar for sjukehus i Noreg. Dei driv og tilsvarande aktivitet overfor allmennpraktikarar og praktiserande spesialistar.
Fann du det du leita etter?