Vi tilrår at du alltid nyttar siste versjon av nettlesaren din.
Talassemi og hemoglobinvariantar
Me gjev her ei oversikt over hematologiske funn og arvegang ved ulike hemoglobinopatiar. I tillegg diskuterer me diagnostisk og prediktiv hemoglobinopatiutgreiing.
Fagleg oppdatert 05.10.2026
Bakgrunn
Vanleg hemoglobin A består av to alfakjeder, to betakjeder og hem. Gena HBA1 og HBA2 på kromosom 16 kodar begge for alfakjeder, medan HBB på kromosom 11 kodar for betakjeder.
Hemoglobinopati er eit samleomgrep for talassemi og (sjukdomsgjevande) hemoglobinvariantar. Ved talassemi er det redusert syntese av alfa- eller betakjeder, medan hemoglobinvariantar er strukturelt endra hemoglobin pga. punktmutasjonar i globingena. Lett talassemi gjev mikrocytose og eventuelt lett anemi, medan alvorleg talassemi kan vera transfusjonskrevjande (beta-talassemia major) eller uforeinleg med liv (Hb Barts hydrops føtalis). Heterozygote hemoglobinvariantar gjev vanlegvis ingen symptom, medan homozygote eller kombinert heterozygote hemoglobinvariantar kan gje alt frå ingen til alvorlege kliniske konsekvensar.
Hemoglobinopatiutgreiing
Hemoglobinopatiutgreiing omfattar hemoglobin-elektroforese og DNA-analysar. Utgreiinga kan anten utførast diagnostisk (når det føreligg symptom/funn som tilseier at pasienten har hemoglobinopati) eller som ein prediktiv, presymptomatisk eller berardiagnostisk test (der det ikkje føreligg symptom/funn som tilseier hemoglobinopati). Det er strenge reglar for bruk av ikkje-diagnostisk test, spesielt hos barn; sjå eiga fagleg rettleiing om dette: Prediktiv testing.
Diagnostisk testing: Den vanlegaste diagnostiske indikasjonen for hemoglobinopatiutgreiing er mikrocytose, spesielt dersom jernmangel er utelukka som årsak, eller mistanke om alvorleg hemoglobinsjukdom, slik som sigdcellesjukdom eller transfusjonskrevjande beta-talassemi. Diagnostisk testing kan også vera aktuelt etter bifunn ved HbA1c-analysering, til dømes ved funn av ein heterozygot hemoglobinvariant eller høgt nivå av føtalt hemoglobin.
Prediktiv testing og berarutgreiing
Prediktiv/presymptomatisk testing er (i sin smale definisjon) genetisk utgreiing med føremål om å påvisa/avkrefta genvariantar som gjev auka risiko for sjukdom seinare i livet. Dei fleste klinisk betydingsfulle hemoglobinopatiane manifesterer seg i løpet av første leveår, så prediktiv testing er sjeldan aktuelt etter fylte 1 år.
Berarutgreiing er genetisk utgreiing med formål om å påvisa/avkrefta genvariantar som gjev auka risiko for sjukdom hos etterkommarar, dvs. ved samarv med andre genvariantar. Dette kan til dømes vera aktuelt når pasients partnar har fått påvist beta-talassemi eller sigdcelleanlegg.
Hos barn i alderen 1–16 år er det som regel berre aktuelt med diagnostisk testing for hemoglobinopati. Dette er fordi bioteknologilova stiller strenge krav til ikkje-diagnostisk gentesting i denne aldersgruppa, der prediktiv testing skal avgrensast til når testen kan påvisa forhold som kan behandlast og dermed forhindra eller redusera helseskade. Med andre ord er prediktiv testing mest aktuelt ved alder < 1 år, medan berarutgreiing kan venta til etter fylte 16 år.
Det bør nemnast at skiljet mellom diagnostisk testing og berarutgreiing er noko spissfindig. Thalassemia minor vert iblant omtala som ein berartilstand for talassemi, men sidan thalassemia minor gjev hematologiske funne (mikrocytose, hypokromi og eventuelt anemi og erytrocytose), vil utgreiing for talassemi i desse tilfella vera diagnostisk. Noko liknande gjeld når me har oppdaga ein hemoglobinvariant som HbA1c-bifunn; sidan me har eit funn kan me rekvirera hemoglobinopatiutgreiing med diagnostisk formål, sjølv om testens forventa utfall er å påvisa ein berartilstand.
Har pasienten talassemi eller jernmangel?
Jernmangel og talassemi er ikkje-relaterte tilstandar som begge gjev mikrocytær anemi. Ved hemoglobinopatiutgreiing utfører me gentestar for å finna ei tilfredsstillande forklaring på pasientens mikrocytære anemi. Samtidig jernmangel vanskeleggjer denne vurderinga. Derfor føretrekk me at pasientar med mikrocytose har hatt adekvat jernstatus (ferritin > 30 ug/L) i minst tre månadar før eventuell hemoglobinopatiutgreiing. Dersom mikrocytosen vert normalisert ved god jernstatus, har pasienten truleg ikkje talassemi.
Talassemi
Alfa-talassemi
Vanlegvis har me to alfaglobingen på kvart kromosom 16. Ved alfa-talassemi har pasienten færre funksjonelle alfaglobingen enn normalt. Alvorsgraden avheng av kor mange alfaglobingen som manglar.
Pasienten har heterozygot alfa(+)-talassemi med tre resterande (av normalt fire) funksjonelle alfaglobingen, anten på grunn av ein gendelesjon (t.d. -3,7-delesjon) eller ein genmutasjon (t.d. HBA2:c.*94A>G). Dette kan forklara ein lett mikrocytose (typisk MCV ca. 70 fL og MCH ca. 24 pg). B-hemoglobin er typisk i nedre del av referanseområdet. Eventuelle barn har 50 % sjanse for å arva pasientens genanlegg for alfa-talassemi. Dersom partnaren har alfa(0)-talassemi, kan barn få HbH-sjukdom. Det er derfor anbefalt å utgreia partnaren for hemoglobinopati dersom partnaren har mikrocytose.
Pasienten har to resterande (av normalt fire) funksjonelle alfaglobingen. Dette kan forklara ein moderat mikrocytose (typisk MCV ca. 70 fl og MCH ca. 20 pg) og eventuelt ein lett anemi. Arvegangen avheng av om dei to resterande alfaglobingena er samlokalisert på eitt kromosom 16 eller føreligg på kvar sitt kromosom 16:
Heterozygot alfa(0)-talassemi: Pasienten har ein togensdelesjon på eitt kromosom 16 (t.d. –SEA-delesjon). Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arva pasientens delesjon. Dersom partnaren også har alfa-talassemi, kan barn få HbH-sjukdom (tap av tre alfaglobingen) eller Barts hydrops føtalis (tap av alle alfaglobingena) avhengig av partnarens alfa-talassemi. Partnaren bør derfor få tilbod om hemoglobinopatiutgreiing før eventuelt svangerskap. Dette kan utførast i regi av primærhelsetenesta. Dersom utgreiinga viser at eit barn kan få alvorleg alfatalassemi, bør paret henvisast til genetisk rettleiing før eit eventuelt svangerskap.
Homozygot eller kombinert heterozygot alfa(+)-talassemi: Pasienten har to funksjonelle alfaglobingen, eitt på kvart kromosom 16. Eventuelle barn vil obligat arva alfa-talassemi frå pasienten, men også det funksjonelle alfaglobingenet på same kromosom. Dersom partnaren har alfa(0)-talassemi, kan barn få HbH-sjukdom. Det er derfor anbefalt å utgreia partnaren for hemoglobinopati dersom partnaren har mikrocytose.
Pasienten har eitt resterande (av normalt fire) funksjonelle alfaglobingen, vanlegvis på grunn av kombinert heterozygot alfa(0)- og alfa(+)-talassemi. Dette gjev mikrocytær hemolytisk anemi av varierande alvorsgrad. Nokre pasientar kan ha behov for blodtransfusjonar.
Kombinert heterozygot alfa(0)- og alfa(+)-talassemi: Eventuelle barn vil arva anten alfa(0)-talassemi eller alfa(+)-talassemi. Dersom partnaren også har alfa-talassemi, kan barn få HbH-sjukdom (tregens-delesjon) eller Hb Barts hydrops føtalis (firegens-delesjon) avhengig av partnarens alfa-talassemi. Partnaren bør derfor få tilbod om hemoglobinopatiutgreiing før eventuelt svangerskap. Dette kan utførast i regi av primærhelsetenesta. Dersom hemoglobinopatiutgreiinga viser at eit barn kan få alvorleg alfatalassemi, bør paret henvisast til genetisk rettleiing hos spesialist i medisinsk genetikk mtp. familieplanlegging.
Total mangel på alfaglobingen er ikkje foreinleg med liv og medfører abort eller dødfødt foster
Beta-talassemi
Ved beta-talassemia minor har pasienten mikrocytær anemi og auka HbA2-nivå som uttrykk for redusert syntese av betaglobin. Årsaka er vanlegvis eit mutert eller deletert HBB-gen. Genetiske analysar er vanlegvis ikkje nødvendig for å stadfesta diagnosen, men vert utført i gråsonetilfelle eller dersom det er viktig for familieplanlegging.
Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arva pasientens genanlegg for beta-talassemi. Dersom partnaren også har beta-talassemi eller ein hemoglobinvariant (som HbE eller HbS) kan barn arva alvorleg hemoglobinsjukdom. Partnaren bør derfor få tilbod om hemoglobinopatiutgreiing før eventuelt svangerskap (uavhengig av partnarens hematologiske status). Dette kan utførast i regi av primærhelsetenesta. Dersom hemoglobinopatiutgreiinga viser at eit barn kan få alvorleg hemoglobinsjukdom, bør paret henvisast til genetisk rettleiing hos spesialist i medisinsk genetikk mtp. familieplanlegging.
Hemoglobinvarianter
Det er på verdsbasis dokumentert ca. 1500 hemoglobinvariantar. Dei aller fleste av desse variantane har ingen kjend kliniske betydning korkje i heterozygot eller homozygot form, men nokre kan gje sjukdom i homozygot form eller kombinasjon med andre hemoglobinopatiar. Dei vanlegaste og klinisk viktigaste variantene er omtala under.
Sigdcellesjukdom
Berarskap av HbS gjev vanlegvis normale hematologiske funn og ingen symptom. Det er altså ikkje mogleg å påvisa eller utelukka berarskap av HbS ved hjelp av vanlege hematologiske undersøkingar. Hemoglobintyping viser at pasienten har ca. 40 % HbS og sekvensering av HBB-genet (ekson 1) viser heterozygoti for punktmutasjonen HBB:c.20A>T.
Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arva pasientens HbS-allel. Dersom partnaren også er berar av HbS, ein annan hemoglobinvariant (som HbC, HbE eller Hb D-Punjab) eller beta-talassemi, kan barn arva sigdcellesjukdom (t.d. homozygot HBB:c.20A>T). Det er derfor anbefalt å tilby partnaren hemoglobinopatiutgreiing før eventuelt svangerskap. Dette kan utførast i regi av primærhelsetenesta. Dersom hemoglobinopatiutgreiinga viser at partnaren har ein hemoglobinopati som gjev risiko for sigdcellesjukdom, bør paret henvisast til genetisk rettleiing hos spesialist i medisinsk genetikk mtp. familieplanlegging.
Sigdcellesjukdom er eit samleomgrep for sigdcelleanemi (homozygot HBB:c.20A>T) og liknande sjukdomar der pasienten er heterozygot for HBB:c.20A>T og i tillegg har til dømes beta-talassemi, HbE, HbC, Hb D-Punjab eller hereditær persisterande HbF (HPFH). Desse tilstandane har ulik alvorsgrad. Sigdcelleanemi gjev alvorleg, kronisk hemolytisk anemi og ei rekkje andre sjukdomsmanifestasjonar, sjå til dømes Sigdcellesykdom – kliniske manifestasjoner og diagnostikk.
Ved sigdcelleanemi er pasienten homozygot for HBB:c.20A>T. Pasienten har null HbA-produksjon og utan behandling utgjer HbS vanlegvis over 80 % av pasientens hemoglobin. I tillegg har pasienten auka nivå av føtalt hemoglobin.
Andre hemoglobinvariantar
Hemoglobin C (HbC) utgjer ca. 40 % av pasientens hemoglobinmengde og sekvensering av HBB-genet viser heterozygoti for punktmutasjonen HBB:c.19G>A. Heterozygot HbC har ingen klinisk betydning for pasienten sjølv.
Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arva pasientens genvariant. Dersom partnaren har talassemi eller ein hemoglobinvariant (som HbS eller HbC), kan barn arva meir uttalt hemoglobinsjukdom. Det er derfor anbefalt å tilby partnaren hemoglobinopatiutgreiing før eventuelt svangerskap. Dette kan utførast i regi av primærhelsetenesta. Dersom hemoglobinopatiutgreiinga viser at partnaren har ein hemoglobinopati som gjev risiko for alvorleg hemoglobinsjukdom, bør paret henvisast til genetisk rettleiing hos spesialist i medisinsk genetikk mtp. familieplanlegging.
Hemoglobin D (HbD) utgjer ca. 40 % av pasientens hemoglobinmengde og sekvensering av HBB-genet viser heterozygoti for punktmutasjonen HBB:c.364G>C. Heterozygot HbD har ingen klinisk betydning for pasienten sjølv.
Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arve pasientens genvariant. Dersom pasienten ønskjer barn med partnar av etnisitet med risiko for sigdcellesjukdom (HbS), bør partnaren få tilbod om hemoglobinopati-utgreiing i primærhelsetenesta dersom det ikkje er utført tidlegare. Dersom partnaren er berar av HbS, er det risiko for å arve alvorleg hemoglobinsjukdom og paret bør henvisast til genetisk rettleiing med tanke på familieplanlegging.
Hemoglobin E (HbE) utgjer ca. 25 % av pasientens hemoglobinmengde og sekvensering av HBB-genet viser heterozygoti for punktmutasjonen HBB:c.79G>A. Heterozygot HbE gjev ein mild beta-talassemisk fenotype med lett mikrocytose og eventuelt lett anemi.
Eventuelle barn har 50% risiko for å arva pasientens HbE-allel. Dersom pasienten ønskjer barn med partnar av etnisitet med risiko for beta-talassemi eller sigdcellesjukdom (HbS), bør partnaren få tilbod om hemoglobinopati-utgreiing i primærhelsetenesta dersom det ikkje er utført tidlegare. Dersom partnaren er berar av beta-talassemi eller HbS, er det risiko for å arva alvorleg hemoglobinsjukdom og paret bør henvisast til genetisk rettleiing med tanke på familieplanlegging.
Hemoglobin E (HbE) utgjer ca. 85 % av pasientens hemoglobinmengde og sekvensering av HBB-genet viser homozygoti for punktmutasjonen HBB:c.79G>A. Homozygot HbE gjev ein mild beta-talassemisk fenotype med mikrocytose og eventuelt lett anemi.
Eventuelle barn vil obligat arva pasientens HbE-allel. Dersom pasienten ønskjer barn med partnar av etnisitet med risiko for beta-talassemi eller sigdcellesjukdom (HbS), bør partnaren få tilbod om hemoglobinopati-utgreiing i primærhelsetenesta dersom det ikkje er utført tidlegare. Dersom partnaren er berar av beta-talassemi eller HbS, er det risiko for å arva alvorleg hemoglobinsjukdom og paret bør henvisast til genetisk rettleiing med tanke på familieplanlegging.
Hemoglobin Sogn (Hb Sogn) utgjer ca. 30–35 % av pasientens hemoglobinmengde og sekvensering av HBB-genet viser heterozygoti for punktmutasjonen HBB:c.44T>G. Heterozygot Hb Sogn har ingen kjend klinisk betydning for pasienten sjølv, men erfaringsmessig har enkelte pasientar med heterozygot Hb Sogn lett mikrocytose.
Eventuelle barn har 50 % sannsyn for å arve pasientens genvariant. Det er ikkje kjent om homozygot Hb Sogn eller samarv med andre hemoglobinopatiar gjev risiko for symptomatisk hemoglobinsjukdom.