Epilepsi og utviklingshemming

Mange med utviklingshemming har epilepsi, og dette kan gje mange utfordringer i kvardagen. Det er viktig at dei som har omsorg for personar med utviklingshemming, har god kjennskap til epilepsi.

Kva er epilepsi?

Epilepsi er ein anfallsvis, plutselig og ukontrollert forstyrring av den elektriske aktiviteten i hjernen. Epilepsi er ikkje ein sjukdom i seg sjølv, men kan vera eit symptom på forskjellige tilstandar og sjukdommar.

Anfall vert utløyst av ein kombinasjon av organiske forhold i hjernen (som gir auka risiko for anfall) og ytre (tidsavgrensa) omstende som kan utløyse anfall.

Anfall kan verta utløyst av forhold som søvnmangel, utmatting, emosjonelt stress, hyperventilasjon, diaré, oppkast, feber, menstruasjon, lysflimmer, musikk, uregelmessige måltid med lavt blodsukker, alkohol, slurv med inntak av medisinar med meir.

Hovudtypar av anfall

Fokale anfall rammer berre ein del av hjernen.

  • Enkle anfall: Medvitet er til stades
  • Komplekse anfall: Medvitet er forstyrra.

Begge typar fokale anfall kan av og til utvikla seg til generaliserte anfall. Generaliserte anfall rammer heile hjernen. Det finst fleire typar av desse: 

  • Abscensar varer berre i nokre få sekund og fører ikkje til fall. Personen oppfattar ikkje det som skjer i omgjevnaden under anfallet.
  • Myoklone anfall er korte rykkingar.
  • Generaliserte tonisk-kloniske anfall (GTK) er «store» anfall som gir tilstivning med kortvarig pustestopp og deretter rykkingar i kroppen; ofte er ein trøtt og sløv etter eit slikt anfall.
  • Ved atoniske anfall mister ein plutselig krafta i muskulaturen og fell om.

Utgreiing av epilepsi

Har pasienten epilepsi, og evt. kva type?

  • Her er observasjon frå augevitne viktig.
  • EEG kan være nyttig. Nokre gangar tar ein EEG etter ei vakenatt eller i samband med innlegging på sjukehus. Ofte gjer ein samstundes video-overvaking i et par døgn.

Dersom pasienten har epilepsi, kva er årsaken?

I svært mange tilfelle er årsaken til epilepsien den same som årsaken til utviklingshemminga.

  • Bilet-undersøkingar (CT, MR) av hjernen for å påvisa og lokalisera eventuelle endringar i hjernen som kan vera årsak til epilepsien
  • Biokjemiske og genetiske undersøkingar.

Behandling av epilepsi

Anfallsførebyggande behandling består av følgjande:

  • Redusere anfallsutløysande faktorar (sjå over)
  • Medikamenter
  • Kirurgisk behandling

- Vagusstimulator
- Operera bort området i hjernen som er utgangspunkt for epilepsien

  • Akutt anfallsbehandling og førstehjelp
  • Førebygging av skader under anfall – til dømes hjelm, sengehest, tilrettelegging i omgjevnadane for å minska risiko for skade

Epilepsi-medisinar har mange moglege biverknadar. Nokre av disse er:

  • Trøyte
  • Konsentrasjonsvanskar
  • Ein føler seg uvel
  • Ustøhet
  • Åtferds- og humørendringar (Keppra)
  • Vektauking (Orfiril)
  • Vekttap (Topimax)
  • Taleforstyrringar (Topimax)
  • Misdanning hos foster (Orfiril)

Spesielt om epilepsi hos personar med utviklingshemming

Førekomst

20 % av gruppa utviklingshemma (8-10.000 i Noreg) har epilepsi og førekomst av epilepsi aukar med grad av utviklingshemning.

I ei undersøking ved Forsgren i 1990 var førekomsten av epilepsi slik:

  • 12 % ved lett/moderat utviklingshemning
  • 23 % ved alvorlig utviklingshemning
  • 59 % ved djup utviklingshemning.

Tilstander med utviklingshemning og auka førekomst av epilepsi

  • Lennox-Gastaux syndrom
  • Tuberøs sklerose (50 % - 80% ved uh.)
  • Angelmans syndrom (80 - 90%)
  • Rett syndrom (80% alvorlig epilepsi)
  • Fragile X (25 %)
  • Ved skader rundt fødsel - premature barn, surstoffmangel – oppstår ofte epilepsi evt. med cerebral parese
  • Personar med Downs syndrom får ofte epilepsi seint i livet i samband med utvikling av Alzheimers demens (over 50 år: 30-46%).

Utfordringar i diagnostikk og behandling hos utviklingshemma

Diagnostikk og behandling av epilepsi er vanskelegare hos personar med utviklingshemming. Desse pasientane har ofte omfattande skader i hjernen som fører til fleire og alvorlegare anfallstyper.

Ikkje sjeldan ser ein at det er fleire funksjonsforstyrringar hos same personen. I tillegg til utviklingshemning og epilepsi kan ein f.eks. ha cerebral parese og synsvanskar.

En annen utfordring er dårlegare kommunikasjon,  spesielt viktig å få gode opplysingar frå nærpersonar.

Utviklingshemma har i nokre høve ein lett/usynleg (subklinisk) epileptisk aktivitet. Denne forstyrrar tenkjeevne i periodar, utan synlege åtferdssymptom. Personen tenkjer og reagerer langsamare enn vanlig.

Ved store hjerneskader kan det vera vanskeleg å oppnå at pasienten blir heilt fri for anfall. Målsetting for behandlinga er best mogleg livskvalitet.

Utviklingshemma kan ha ulike tilstandar som ikkje er epilepsi, men kan likne anfall:

  • Sjølvstimulering
  • Autistisk åtferd
  • Refluks (lekkasje av magesyre og mageinnhald frå magesekken opp i spiserøyret) – dette kan gje plutselege reaksjonar som kan misoppfattast som anfall.
  • Biverknadar av medisinar
  • «Anfall» som har psykiske årsakar eller er ei etterlikning av ekte epileptiske anfall

Omvendt kan epileptiske anfall hos utviklingshemma feilaktig bli oppfatta som åtferdsforstyrringar eller som at personen treng kvile.

Nærpersonar sine roller

  • Observasjon og registrering av all anfallsaktivitet

- Gi nøyaktig skildring av anfall til lege
- Bruk anfallskalender

  • Akuttbehandling ved anfall
  • Sikra at pasienten kjem til kontroll hos lege
  • Følgja opp medisinsk behandling
  • Vurdera tiltak for å minska risiko for skadar ved anfall


Jack Schjelderup
Overlege, spesialist i nevrologi


Fann du det du leita etter?
Tilbakemeldinga vil ikkje bli svart på. Ikkje send personleg informasjon, for eksempel e-post, telefonnummer eller personnummer.